Internet dał początek nowemu leksykonowi autoironicznego humoru: „zgnilizna mózgu”. Tak nazywa się absurdalne, uzależniające i często pozbawione znaczenia treści dominujące w przestrzeni online, od śmiesznych memów generowanych przez sztuczną inteligencję (jak rekiny w tenisówkach) po przewijające się w nieskończoność krótkie filmy. Ale pod żartami kryje się rosnący niepokój: czy ta ciągła cyfrowa stymulacja faktycznie może zaszkodzić naszym zdolnościom poznawczym, zwłaszcza rozwijającym się mózgom?
Nauka stojąca za cyfrową uwagą
Eksperci zaczynają bić na alarm. Chociaż okazjonalne pobłażanie samo w sobie nie jest szkodliwe, nadmierny kontakt z takimi treściami może upośledzać pamięć, koncentrację, planowanie i podejmowanie decyzji. Mózg jest niesamowicie plastyczny, co oznacza, że doświadczenie dosłownie zmienia jego strukturę. W przypadku nastolatków, których mózgi wciąż szybko się rozwijają, ta plastyczność jest szczególnie silna.
Badania pokazują, że dzieci i nastolatki spędzają w Internecie niespotykaną dotąd ilość czasu. W 2021 r. dzieci w wieku od 8 do 12 lat spędzały średnio 5,5 godziny dziennie, a nastolatki w wieku 13–18 lat – 8,5 godziny dziennie. Czterech na dziesięciu amerykańskich nastolatków twierdzi, że jest online „prawie bez przerwy”. Nie chodzi tylko o czas spędzony w Internecie; rodzaj zaręczyn ma znaczenie. W platformy te wbudowane są elementy rozpraszające, których zadaniem jest przykuwanie uwagi i tworzenie kompulsywnych pętli.
Cykl uzależnienia i rozwój mózgu
Media społecznościowe, chatboty i gry wideo zostały zaprojektowane tak, aby maksymalizować zaangażowanie poprzez uruchamianie ścieżek nagrody w mózgu podobnych do tych aktywowanych przez narkotyki lub alkohol. Jest to szczególnie niebezpieczne dla młodych ludzi, których kora przedczołowa (obszar mózgu odpowiedzialny za samokontrolę) nie jest w pełni rozwinięta aż do około 30. roku życia.
Oznacza to, że nastolatkom i dzieciom trudniej jest oprzeć się pokusie natychmiastowej satysfakcji. Polubienia, komentarze i powiadomienia aktywują te same centra nagród, wzmacniając uzależniające zachowania. Badania sugerują, że przewlekłe korzystanie z mediów społecznościowych może nawet spowolnić rozwój niektórych obszarów mózgu, potencjalnie wpływając na zdolność koncentracji i wydajność poznawczą.
Od eksperymentu do epidemii: wyniki badania ABCD
Ważne dane dostarcza badanie Adolescent Brain Cognitive Development (ABCD), w którym od 2017 r. monitorowano ponad 11 500 amerykańskich dzieci. Wstępne ustalenia łączą dłuższy czas spędzany przed ekranem ze zwiększonym ryzykiem depresji, ADHD i zaburzeń odżywiania.
Nowsza analiza wykazała związek przyczynowy: u nastolatków problematycznie korzystających z telefonu jest bardziej prawdopodobne wystąpienie tych problemów zdrowotnych w następnym roku. Skany mózgu pokazują, że intensywne korzystanie z mediów społecznościowych (co najmniej dwie godziny dziennie) może nieznacznie spowolnić rozwój móżdżku – obszaru niezbędnego do uwagi i kontroli motorycznej.
Czynnik ChatGPT: Wypędzanie umysłu
Problem nie ogranicza się do biernej konsumpcji. Nowe technologie, takie jak ChatGPT, stwarzają inne zagrożenie. Wstępne badania sugerują, że wykorzystywanie sztucznej inteligencji do wykonywania zadań może w rzeczywistości zmniejszać aktywność mózgu i pamięć. Jest to szczególnie niepokojące w przypadku nastolatków, których mózgi potrzebują aktywnego zaangażowania, aby prawidłowo się rozwijać.
W jednym badaniu porównano fale mózgowe dorosłych i dzieci korzystających z ChatGPT: to drugie wykazało jeszcze mniejszą aktywność mózgu, co wskazuje na potencjalnie większe ryzyko dla rozwoju poznawczego.
Droga naprzód: adaptacja, regulacja i uważna interakcja
Choć sytuacja wygląda ponuro, eksperci podkreślają, że mózg się dostosowuje. Dzieci, które wykonują wiele zadań jednocześnie na ekranie, mogą mieć trudności z koncentracją w danej chwili, ale nadal mogą dobrze pracować, jeśli nie są rozproszone. Prawdziwym problemem niekoniecznie jest sama „zgnilizna mózgu”, ale to, co trzeba poświęcić w zamian: nauka, sen, aktywność fizyczna i interakcje społeczne.
Jednak adaptacja nie wystarczy. Eksperci twierdzą, że firmy technologiczne powinny ponosić odpowiedzialność za opracowywanie produktów, które świadomie uszkadzają mózgi młodych ludzi. Wielu wzywa do wprowadzenia bardziej rygorystycznych przepisów, w tym całkowitego zakazu uzależniających projektów skierowanych do dzieci.
Kluczem jest świadoma interakcja. Korzystanie z technologii w edukacji, komunikacji lub ekspresji twórczej może być korzystne. Jednak bierne konsumowanie bezsensownych treści należy uznać za wyczerpanie poznawcze i tak je traktować.
Ostatecznie ochrona młodych umysłów przed pułapkami ery cyfrowej wymaga wspólnego wysiłku: odpowiedzialnego projektowania technologii, świadomych regulacji i krytycznej świadomości tego, w jaki sposób ekrany przeprogramowują nasze mózgi.
